Hiểu về "Nhà nước Pháp Quyền"

     Trong lịch sử, pháp luật luôn gắn liền với nhà nước. Triều đại nào, chế độ nào cũng có pháp luật đại diện, nhưng khái niệm “Nhà nước pháp quyền” thì chỉ xuất hiện từ khi có xã hội dân chủ. Bản chất của nó là không có ai ở trên pháp luật: Mọi cá nhân và tổ chức đều phải tuân theo pháp luật. Nhà nước chỉ được thực thi quyền hành dựa trên pháp luật mà thôi. Theo đó thì nhà nước phải phục tùng pháp luật, cụ thể là các cơ quan công quyền và bộ phận công chức. Trước khi có khái niệm này, pháp luật chỉ có thể được thượng tôn ở mức độ nào, tùy thuộc vào thăng trầm của lịch sử. Tóm lại, nhà nước pháp quyền là sản phẩm của một xã hội dân chủ.

     “Nhà nước pháp quyền” là mô hình nhà nước phổ biến và tiến bộ nhất hiện nay. Nó được các chính phủ và người dân lựa chọn vì sự đảm bảo các giá trị dân chủ phổ quát. Ở đó chỉ có pháp luật là quyền lực duy nhất được thừa nhận, không có quyền lực chính trị mà chỉ có quyền lực pháp luật. Con người tự do trong việc lựa chọn các hình thái chính trị, mà không có sự áp đặt từ phía một đảng phái hay nhóm người nào đó. Chúng ta cũng hiểu rằng, tại những quốc gia có nền chính trị đồng nhất (một đảng duy nhất cầm quyền, một hệ quan điểm duy nhất…) thì không thể có “Nhà nước pháp quyền”, mà nó được lãnh đạo bởi quyền lực chính trị. Tại đây quyền lực bị đánh cắp và thao túng bởi một lực lượng chính trị cầm quyền.

     Chúng ta phải phân biệt được hai khái niệm “Pháp quyền” và “Pháp trị” để hiểu đúng về nó. Pháp quyền có nghĩa là quyền lực và sức mạnh của pháp luật, sự bắt buộc thực hiện đối với toàn xã hội. Đồng thời nó đảm bảo quyền của con người được sống và làm việc theo pháp luật. Trong khi đó Pháp trị lại là sự cai trị bằng pháp luật. Có nghĩa là tầng lớp thống trị sử dụng pháp luật để làm phương tiện chủ yếu cai trị dân. Ngày nay có thể thấy được khái niệm này tồn tại trong các chế độ độc tài độc đảng.

     Nhà nước pháp quyền thực thi quyền lực của mình dựa trên nền tảng pháp luật, nhằm đảm bảo các quyền tự do, dân chủ và công bằng xã hội. Nó phải chịu sự kiểm soát và chế ngự của pháp luật trong mọi hoạt động. Công chức nhà nước chỉ được làm những gì mà pháp luật cho phép. Công dân được làm bất cứ điều gì mà pháp luật không cấm.

     Điều kiện tồn tại của “Nhà nước pháp quyền” là một chế độ dân chủ, mà ở đó ba nhánh quyền lực Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp tồn tại độc lập với nhau. Vì chỉ có như vậy thì các quyền này mới giám sát và chế ngự được nhau, nhằm tránh tình trạng lạm dụng quyền lực của các lực lượng chính trị. Sự đa dạng thành phần kinh tế cũng là điều kiện quan trọng, nhưng có lẽ nền tảng nhất chính là quyền lực nhân dân, bởi lẽ người ta không thể xây dựng nhà nước pháp quyền trong trạng thái phi dân chủ. Chế độ dân chủ là không gian để hình thành và phát triển mô hình nhà nước pháp quyền. Chúng ta cần hiểu rằng, dân chủ không phải là quyền chính trị, mà là quyền tự do và phát triển. Nói cách khác, “Nhà nước pháp quyền” chỉ là một khái niệm trống rỗng nếu thiếu đi nền chính trị dân chủ. Đó là nhận thức quan trọng nhất để xây dựng và phát triển nhà nước pháp quyền đúng nghĩa.

     Trong một xã hội pháp quyền thì quyền của mọi cá nhân đều được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Pháp luật được đảm bảo thực hiện bằng một hệ thống tòa án độc lập. Nhà cầm quyền phải đặt mình dưới pháp luật, không được làm ra những luật và hành động trái với nguyên tắc pháp lý cao nhất là Hiến Pháp. Người dân phải được bảo vệ và được hưởng tự do một cách hữu hiệu nhất. Nhà nước pháp quyền không can thiệp vào cá nhân và tồn tại với mục đích đảm bảo lợi ích cho các công dân. Và do đó, nhà nước pháp quyền luôn thúc đẩy sự tiến bộ xã hội.

     Bộ máy nhà nước pháp quyền vận hành thông qua hệ thống pháp luật. Các tư tưởng chính trị, tôn giáo hoặc bất kỳ tổ chức hay cá nhân nào cũng được giới hạn bởi khuôn khổ pháp luật. Nhà nước quản lý xã hội theo pháp luật, nghiêm túc tuân thủ pháp luật. Đảm bảo các quyền tự do dân chủ của con người, quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Thực tế, nhà nước pháp quyền là phương thức tổ chức và vận hành xã hội theo nguyên tắc dân chủ, nó đề cao quyền con người.

    Hiện tại, khái niệm “Nhà nước pháp quyền” được hiểu một cách phổ biến như sau: Nhà nước pháp quyền là một chế độ chính trị mà ở đó nhà nước và cá nhân phải tuân thủ pháp luật. Quyền và nghĩa vụ của mỗi người được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Các quy trình, các quy phạm pháp luật được đảm bảo thực hiện bằng một hệ thống Tòa án độc lập. Nhà nước pháp quyền có nghĩa vụ tôn trọng giá trị cao nhất của con người và bảo đảm cho công dân có khả năng, điều kiện chống lại sự tùy tiện của pháp luật cũng như các hoạt động của bộ máy nhà nước. Nhà nước pháp quyền phải đảm bảo cho công dân không bị đòi hỏi bởi những cái ngoài Hiến pháp và pháp luật quy định. Trong hệ thống pháp luật, thì Hiến pháp giữ vị trí tối cao và nó phải được xây dựng trên cơ sở bảo đảm quyền tự do và quyền công dân.

     Với sự phát triển không ngừng của xã hội, các chế độ độc tài độc đảng sẽ phải trả giá bằng một cuộc cách mạng lật đổ, trong khi chế độ “Nhà nước pháp quyền” chỉ phải thay đổi bằng những cải cách và đổi mới thường xuyên.

     Viết từ Hà Nội ngày 28/11/2014

     Minh Văn (ĐVDVN)

 

   
© ALLROUNDER